Egg Freezing انجماد تخمک
انجماد تخمک یا اووسیت کرایوپروزرویشن، روشی در پزشکی باروری است که طی آن تخمک های یک زن برداشته شده، منجمد می شوند و برای استفاده در آینده ذخیره می گردند. هدف اصلی این روش، حفظ باروری زنانی است که به دلایل مختلف (مانند افزایش سن، بیماری، یا شغل) نمی خواهند یا نمی توانند در حال حاضر باردار شوند. با انجماد تخمک در سنین پایین، زن می تواند سال ها بعد با ذوب تخمک ها و انجام IVF، شانس بارداری مشابه سن زمان انجماد را داشته باشد.
تاریخچه
تلاش برای انجماد تخمک های انسان به دهه ۱۹۸۰ بازمی گردد. در سال ۱۹۸۶، اولین بارداری موفق با استفاده از تخمک منجمد شده گزارش شد، اما نرخ موفقیت بسیار پایین بود و روش انجماد آهسته (Slow Freezing) باعث تشکیل کریستال های یخ درون تخمک می شد که به ساختار ظریف آن آسیب می زد.
تخمک بزرگترین سلول بدن انسان است و میزان آب بالایی دارد. همین ویژگی باعث می شد در روش انجماد آهسته، کریستال های یخ به غشا و ساختار داخلی آن آسیب بزنند. به همین دلیل، تا اوایل دهه ۲۰۰۰، انجماد تخمک یک روش تجربی و با موفقیت محدود محسوب می شد.
تحول بزرگ در سال ۲۰۰۵ با معرفی روش ویتریفیکاسیون (Vitrification) یا شیشه ای شدن رخ داد. در این روش، تخمک با سرعت بسیار بالا (بیش از ۲۰۰۰۰ درجه سانتی گراد در دقیقه) منجمد می شود و آب درون سلول فرصت تشکیل کریستال را پیدا نمی کند. نرخ زنده ماندن تخمک ها پس از ذوب از ۳۰۴۰ درصد در روش قدیمی به بیش از ۹۰ درصد افزایش یافت.
از سال ۲۰۱۰ به بعد، ویتریفیکیشن به استاندارد طلایی انجماد تخمک در تمام مراکز پیشرفته ناباروری جهان تبدیل شد. امروزه تخمین زده می شود بیش از ۹۰۰ نوزاد سالم از تخمک های منجمد شده متولد شده اند و میزان ناهنجاری های مادرزادی در آنها تفاوتی با بارداری طبیعی ندارد.
انجماد تخمک چگونه انجام می شود؟
فرآیند انجماد تخمک در چند مرحله انجام می شود:
مرحله اول – مشاوره و بررسی های اولیه: زن توسط متخصص ناباروری ویزیت می شود. آزمایش های هورمونی (AMH، FSH) و سونوگرافی برای ارزیابی ذخیره تخمدانی (تعداد تخمک های باقی مانده) انجام می شود. این اطلاعات به پیش بینی تعداد تخمک هایی که می توان در هر سیکل برداشت کرد، کمک می کند.
مرحله دوم – تحریک تخمدان: به مدت ۸ تا ۱۲ روز، داروهای هورمونی (گنادوتروپین ها) به صورت تزریقی تجویز می شود تا چندین فولیکول (کیسه حاوی تخمک) به جای یک فولیکول رشد کنند. در طول این مدت، سونوگرافی و آزمایش های مکرر برای پایش رشد فولیکول ها انجام می شود.
مرحله سوم – برداشت تخمک (Egg Retrieval): حدود ۳۴۳۶ ساعت پس از تزریق هورمون (hCG یا آگونیست GnRH)، عمل برداشت تخمک انجام می شود. با بی حسی موضعی و آرامبخش، پزشک با استفاده از سوزن مخصوص و هدایت سونوگرافی، مایع درون فولیکول ها را آسپیره (مکیده) می کند. تخمک ها از این مایع جدا می شوند. این عمل حدود ۱۰۲۰ دقیقه طول می کشد و بیمار همان روز مرخص می شود.
مرحله چهارم – انجماد (ویتریفیکاسیون): تخمک های بالغ بلافاصله با روش ویتریفیکاسیون منجمد می شوند. در این روش، تخمک در معرض غلظت بالایی از مواد محافظ (Cryoprotectants) قرار می گیرد و سپس با سرعت بسیار بالا در نیتروژن مایع (دمای منفی ۱۹۶ درجه سانتی گراد) منجمد می شود.
مرحله پنجم – نگهداری و ذوب: تخمک ها می توانند سال ها در مخازن نیتروژن مایع نگهداری شوند. هنگامی که زن تصمیم به بارداری گرفت، تخمک ها ذوب شده و با روش ICSI (تزریق اسپرم به تخمک) بارور می شوند. جنین حاصل پس از چند روز کشت، به رحم منتقل می شود.
روش های انجماد تخمک
دو روش اصلی برای انجماد تخمک وجود دارد:
انجماد آهسته (Slow Freezing): روش قدیمی که در آن دما به تدریج کاهش می یابد. معایب اصلی این روش، تشکیل کریستال های یخ درون تخمک و سمیت ناشی از تماس طولانی با مواد محافظ بود. نرخ زنده ماندن تخمک پس از ذوب در این روش فقط ۳۰۴۰ درصد بود.
ویتریفیکاسیون (Vitrification): روش مدرن و استاندارد طلایی امروز. سرعت سرد کردن فوق العاده بالا (بیش از ۲۰۰۰۰ درجه در دقیقه) باعث می شود آب درون تخمک فرصت تشکیل کریستال را نداشته باشد و به حالت شیشه ای (جامد آمورف) درآید. نرخ زنده ماندن تخمک پس از ذوب در این روش بیش از ۹۰ درصد است و میزان لقاح و رشد جنین با تخمک تازه تفاوتی ندارد.
نرخ موفقیت انجماد تخمک
نرخ موفقیت انجماد تخمک به شدت به سن زن در زمان انجماد بستگی دارد، زیرا کیفیت تخمک ها با افزایش سن کاهش می یابد.
نرخ زنده ماندن تخمک پس از ذوب
در روش ویتریفیکاسیون، حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد تخمک ها پس از ذوب زنده می مانند. تخمک های زنده شده، نرخ لقاح مشابه تخمک های تازه (حدود ۷۰۸۰ درصد) دارند.
شانس تولد زنده بر اساس سن زمان انجماد
مطالعات و مدل های پیش بینی کننده نشان می دهند شانس تولد زنده با تعداد تخمک های منجمد شده و سن زن ارتباط مستقیم دارد:
مدل تخمین شانس تولد زنده (بر اساس سن و تعداد تخمک منجمد شده):
| سن در زمان انجماد | ۵ تخمک | ۱۰ تخمک | ۱۵ تخمک | ۲۰ تخمک |
|---|---|---|---|---|
| زیر ۳۵ سال | ~۴۷٪ | ~۷۲٪ | ~۸۵٪ | ~۹۲٪ |
| ۳۵-۳۷ سال | ~۴۰٪ | ~۶۴٪ | ~۷۸٪ | ~۸۷٪ |
| ۳۸-۴۰ سال | ~۲۲٪ | ~۳۸٪ | ~۵۰٪ | ~۶۱٪ |
| ۴۱-۴۲ سال | ~۱۵٪ | ~۲۵٪ | ~۳۵٪ | ~۴۵٪ |
| بالای ۴۲ سال | <۱۰٪ | <۲۰٪ | <۲۵٪ | <۳۰٪ |
منبع: مدل Goldman et al.، Human Reproduction (۲۰۱۷) تخمین بر اساس داده های موجود
نکات مهم در مورد نرخ موفقیت:
بهترین سن برای انجماد تخمک: بین ۳۰ تا ۳۴ سالگی. در این سن، کیفیت تخمک ها هنوز بالا است و تعداد تخمک قابل برداشت مطلوب می باشد.
تعداد ایده آل تخمک: انجماد ۱۵ تا ۲۰ تخمک بالغ قبل از ۳۵ سالگی، شانس بسیار خوبی برای حداقل یک بارداری موفق در آینده فراهم می کند.
کاهش شانس پس از ۳۸ سالگی: پس از ۳۸ سالگی، کیفیت و تعداد تخمک ها به شدت کاهش می یابد و ممکن است به چندین سیکل تحریک نیاز باشد.
موفقیت با تخمک اهدایی: در صورت عدم موفقیت با تخمک خود، استفاده از تخمک اهدایی از یک خانم جوان (معمولاً زیر ۳۰ سال) شانس بارداری ۶۰ تا ۷۰ درصد در هر انتقال جنین دارد.
احتیاط در تفسیر آمار
باید توجه داشت که بیشتر زنانی که تخمک خود را منجمد می کنند، هنوز برای استفاده از آنها بازنگشته اند. مطالعات نشان می دهد کمتر از ۱۰ درصد زنان طی ۵ تا ۷ سال پس از انجماد، تخمک های خود را ذوب کرده اند. بنابراین داده های قطعی از موفقیت واقعی این روش هنوز محدود است و آمار فعلی عمدتاً مبتنی بر مدل های پیش بینی کننده و مطالعات کوچک می باشد.
چه کسانی کاندیدای انجماد تخمک هستند؟
ذخیره سازی اجتماعی (Social Freezing): زنانی که به دلایل شغلی، تحصیلی یا عدم وجود شریک زندگی، قصد دارند بارداری را به سال های بعد موکول کنند. بهترین سن برای این کار بین ۳۰ تا ۳۵ سالگی است.
حفظ باروری قبل از درمان های سرطان (Fertility Preservation): زنانی که تشخیص سرطان دریافت کرده و قرار است شیمی درمانی یا رادیوتراپی شوند. این درمان ها می توانند تخمک ها را از بین ببرند. انجماد تخمک قبل از شروع درمان، شانس باروری پس از بهبودی را فراهم می کند.
بیماری های خودایمنی: برخی بیماری های خودایمنی و درمان های آنها ممکن است به تخمدان آسیب بزنند.
سابقه خانوادگی یائسگی زودرس: زنانی که مادر یا خواهرشان یائسگی زودرس (قبل از ۴۰ سالگی) داشته اند، ممکن است در معرض خطر باشند.
مخالفت اخلاقی یا مذهبی با انجماد جنین: برخی زوج ها به دلایل مذهبی نمی خواهند جنین منجمد کنند، اما با انجماد تخمک مشکلی ندارند.
تعداد تخمک مورد نیاز
تعداد تخمک مورد نیاز برای شانس معقول بارداری به سن زن در زمان انجماد بستگی دارد:
| سن در زمان انجماد | تعداد تخمک توصیه شده برای شانس ۷۰٪ بارداری | میانگین تخمک در هر سیکل |
| سن در زمان انجماد | تعداد تخمک توصیه شده برای شانس ۷۰٪ بارداری |
|---|---|
| زیر ۳۵ سال | ۸ تا ۱۰ تخمک |
| ۳۵ تا ۳۷ سال | ۱۰ تا ۱۵ تخمک |
| ۳۸ تا ۴۰ سال | ۲۰ تا ۲۵ تخمک |
| بالای ۴۰ سال | ۳۰ تخمک یا بیشتر |
اگر در یک سیکل تعداد تخمک کافی به دست نیاید، ممکن است به چندین سیکل تحریک و برداشت نیاز باشد.
انجماد تخمک به زبان ساده
انجماد تخمک یعنی تخمک های یک خانم را بردارند و فریز کنند تا سال های بعد استفاده شود. چرا این کار را می کنند؟ چون کیفیت تخمک ها با افزایش سن کم می شود. اگر خانمی الان ۳۰ سال دارد اما نمی خواهد الآن بچه دار شود، می تواند تخمک هایش را الان که جوان و سالم هستند فریز کند و ۱۰ سال بعد که مثلاً ۴۰ ساله شد، از همان تخمک های ۳۰ سالگی استفاده کند. شانس بارداری اش هم مثل یک خانم ۳۰ ساله خواهد بود.
روش کار اینطور است: با چند تا آمپول، تخمدان را تحریک می کنند تا چندین تخمک رشد کند (نه فقط یک عدد). بعد با یک سوزن نازک تخمک ها را بیرون می آورند. بعد با روش خیلی سریعی (ویتریفیکیشن) آنها را منجمد می کنند. سال ها بعد که خواست باردار شود، تخمک ها را ذوب می کنند، با اسپرم همسرش ترکیب می کنند (با روش ICSI) و جنین را به رحم برمی گردانند.
موفقیت این روش به سن خانم در زمان فریز بستگی دارد. هر چه جوان تر فریز کند، شانس بیشتری دارد. بهترین سن فریز زیر ۳۵ سال است. با فریز کردن ۱۵ تا ۲۰ تخمک زیر ۳۵ سال، شانس بارداری به بالای ۸۵ درصد می رسد.
در کلینیک درمان ناباروری ژیوار، انجماد تخمک با پیشرفته ترین روش ویتریفیکاسیون و توسط جنین شناسان مجرب انجام می شود. همچنین خدمات حفظ باروری برای بیماران سرطانی قبل از شیمی درمانی ارائه می گردد.
منابع و مطالعه بیشتر
۱. International Society for Fertility Preservation (ISFP):
https://www.isfpfertility.org/scientifictopic/cryopreservationofmatureandimmatureoocytes
۲. MedlinePlus (NIH):
https://medlineplus.gov/ency/article/007261.htm
۳. Cleveland Clinic:
https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/22755vitrification
۴. Reproductive Partners Medical Group (RPMG):
https://www.reproductivepartners.com/post/eggfreezingtodaywhatpatientsneedtoknow
۵. Human Reproduction (Oxford Academic) – مدل Goldman:
https://academic.oup.com/humrep/article/32/4/853/3056455
۶. Wikipedia – Oocyte cryopreservation: