شمارش فولیکول های آنترال یا AFC (Antral Follicle Count)، یک تست سونوگرافی غیرتهاجمی است که تعداد فولیکول های کوچک (با اندازه ۲ تا ۱۰ میلی متر) را در تخمدان ها در روزهای ابتدایی سیکل قاعدگی (معمولاً روز ۲ تا ۵) شمارش می کند. این تست یکی از دقیق ترین روش های ارزیابی ذخیره تخمدانی (Ovarian Reserve) است و به پزشکان کمک می کند تا پیش بینی کنند که تخمدان یک زن چقدر به داروهای تحریک در روش های کمک باروری پاسخ می دهد. AFC به عنوان یک نشانگر قابل اعتماد برای برنامه ریزی درمانی شخصی سازی شده در IVF شناخته می شود.

تاریخچه

استفاده از سونوگرافی برای مشاهده تخمدان ها از دهه ۱۹۸۰ میلادی آغاز شد. در آن زمان، پزشکان متوجه شدند که فولیکول های کوچک (آنترال) در اوایل سیکل قاعدگی به راحتی قابل مشاهده هستند و تعداد آنها با سن زنان رابطه معکوس دارد.

در اوایل دهه ۱۹۹۰، مفهوم شمارش فولیکول های آنترال (AFC) به عنوان یک شاخص بالینی برای ارزیابی ذخیره تخمدانی معرفی شد. تحقیقات نشان داد که AFC می تواند پاسخ تخمدان به داروهای تحریک را پیش بینی کند و به همین دلیل به سرعت در درمان ناباروری جا افتاد.

در دهه ۲۰۰۰، با معرفی هورمون آنتی مولرین (AMH) به عنوان یک نشانگر خونی، پزشکان دو ابزار مکمل در اختیار داشتند: یکی سونوگرافی (AFC) و دیگری آزمایش خون (AMH). این دو روش امروزه به عنوان استاندارد طلایی ارزیابی ذخیره تخمدانی شناخته می شوند.

تحقیقات جدیدتر نشان داده است که AFC را می توان در هر روز از سیکل قاعدگی (نه فقط روز ۲ تا ۵) اندازه گیری کرد و همچنان نتایج قابل اعتمادی ارائه می دهد. این موضوع باعث شده است که انجام تست برای بیماران راحت تر شود.

در سال های اخیر، مطالعات بزرگ با هزاران شرکت کننده، نوموگرام های (نمودارهای مرجع) وابسته به سن برای AFC تهیه کرده اند که به پزشکان کمک می کند نتیجه AFC هر بیمار را با میانگین همسالان خود مقایسه کنند.

AFC چگونه انجام می شود؟

تست AFC با سونوگرافی واژینال (ترانس واژینال) انجام می شود:

بیمار به پشت دراز می کشد و یک پروب سونوگرافی مخصوص (که با کاندوم و ژل پوشانده شده) به آرامی وارد واژن می شود.

پزشک یا سونوگرافیست، تصاویر هر دو تخمدان را بررسی می کند.

تمام فولیکول های قابل مشاهده با اندازه ۲ تا ۱۰ میلی متر شمارش می شوند.

تعداد کل فولیکول ها در هر دو تخمدان، عدد AFC را تشکیل می دهد.

زمان انجام: به طور سنتی، AFC در روزهای ۲ تا ۵ سیکل قاعدگی (اوایل فاز فولیکولی) انجام می شود. اما تحقیقات جدید نشان داده است که AFC قابل اعتماد را می توان در هر روز از سیکل اندازه گیری کرد و نتایج آن با اندازه گیری در روز ۲۵ همبستگی خوبی دارد. این موضوع باعث انعطاف پذیری بیشتر در برنامه ریزی تست می شود.

تفسیر نتایج AFC

تعداد فولیکول های آنترال به طور طبیعی با افزایش سن کاهش می یابد. در زیر یک راهنمای کلی برای تفسیر AFC ارائه شده است:

تعداد AFC و وضعیت ذخیره تخمدانی

جدول تفسیر نتایج شمارش فولیکول‌های آنترال (AFC)

میانگین AFC بر اساس سن

مطالعات مختلف، میانگین AFC را بر اساس سن گزارش کرده اند:

۲۵ تا ۲۹ سال: به طور متوسط حدود ۲۲ فولیکول آنترال

۳۰ تا ۳۴ سال: به طور متوسط حدود ۱۸ فولیکول آنترال

۳۵ تا ۳۹ سال: به طور متوسط حدود ۸ فولیکول آنترال

۴۰ تا ۴۵ سال: به طور متوسط حدود ۴ فولیکول آنترال

یک مطالعه بزرگ در سال ۲۰۲۴ روی بیش از ۳۸۰۰ زن نشان داد که اوج تعداد فولیکول های آنترال در سنین ۲۱ تا ۲۳ سالگی (حدود ۳۰ فولیکول) است و پس از آن به تدریج کاهش می یابد.

کاهش سالانه AFC

تحقیقات نشان داده است که به طور متوسط، هر سال افزایش سن، تعداد فولیکول های آنترال حدود ۰.۴ تا ۰.۵ عدد کاهش می یابد و این کاهش به صورت خطی (تقریباً ثابت) در طول سال های باروری ادامه می یابد.

ارتباط AFC با AMH

AFC و AMH (هورمون آنتی مولرین) دو نشانگر اصلی ذخیره تخمدانی هستند که مکمل یکدیگرند:

AMH یک آزمایش خون است که توسط سلول های گرانولوزا در فولیکول های کوچک تولید می شود.

AFC یک تست سونوگرافی است که خود فولیکول ها را می شمارد.

تحقیقات نشان داده است که هر دو نشانگر با تعداد واقعی فولیکول های اولیه در بافت تخمدان (که تنها با بیوپسی قابل شمارش است) همبستگی قوی دارند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ روی ۸۹ زن نشان داد که AFC همبستگی بسیار قوی با تعداد فولیکول های اولیه در بافت تخمدان دارد (ρ = ۰.۸۵).

مزیت AFC نسبت به AMH: AFC اطلاعاتی درباره اندازه و توزیع فولیکول ها ارائه می دهد و می تواند اختلافات بین دو تخمدان را نشان دهد.

مزیت AMH نسبت به AFC: AMH بین آزمایشگاه های مختلف کمتر تحت تاثیر تغییرات قرار می گیرد و نیازی به تفسیر سونوگرافی توسط یک اپراتور خاص ندارد.

در برخی موارد نادر، ممکن است بین AFC و AMH تفاوت قابل توجه وجود داشته باشد. به عنوان مثال، یک گزارش موردی در سال ۲۰۲۴ زنی ۳۳ ساله را توصیف کرده است که AFC بسیار بالا (بیش از ۲۰ فولیکول) اما سطح AMH بسیار پایین داشت. بررسی ژنتیکی نشان داد که این زن یک جهش نادر در ژن AMH دارد که باعث می شود هورمون تولید شود اما در خون قابل اندازه گیری نباشد. این مورد نشان می دهد که استفاده همزمان از هر دو تست برای ارزیابی دقیق ذخیره تخمدانی ضروری است و تکیه بر یک تست می تواند گمراه کننده باشد.

کاربرد AFC در درمان ناباروری

پیش بینی پاسخ به تحریک تخمدان در IVF

یکی از مهم ترین کاربردهای AFC، پیش بینی تعداد تخمک هایی است که می توان در یک سیکل IVF برداشت کرد. تحقیقات نشان داده است که AFC با تعداد تخمک های قابل برداشت همبستگی مثبت دارد.

AFC پایین: پیش بینی کننده پاسخ ضعیف به داروهای تحریک و برداشت تعداد کمی تخمک است.

AFC بالا: پیش بینی کننده پاسخ خوب و برداشت تعداد زیاد تخمک است (اما خطر سندرم تحریک بیش از حد تخمدان نیز افزایش می یابد).

یک مطالعه بزرگ در سال ۲۰۲۵ روی ۷۷۹ بیمار نشان داد که هم AFC و هم AMH می توانند تعداد تخمک های قابل برداشت را پیش بینی کنند. با این حال، AMH در پیش بینی پاسخ بسیار ضعیف یا بسیار خوب (خطر OHSS) بهتر از AFC عمل کرد، در حالی که AFC برای پیش بینی پاسخ های متوسط مفیدتر بود.

شخصی سازی دوز داروهای تحریک

بر اساس AFC، پزشکان می توانند دوز اولیه داروهای تحریک تخمدان (گنادوتروپین ها) را تنظیم کنند:

AFC پایین: دوزهای بالاتر برای جبران تعداد کم فولیکول ها

AFC بالا: دوزهای استاندارد یا حتی پایین تر برای جلوگیری از تحریک بیش از حد

شناسایی فولیکول های کوچک

یک مطالعه در سال ۲۰۲۴ نشان داد که تعداد فولیکول های کوچکتر (۲ تا ۵ میلی متر) می تواند پیش بینی کننده بهتری برای پاسخ ضعیف به تحریک باشد تا تعداد کل فولیکول ها (۲ تا ۱۰ میلی متر). در بیمارانی که تعداد فولیکول های کوچک کمتری داشتند (با وجود AFC کل مشابه)، پاسخ به تحریک ضعیف تر بود.

محدودیت های AFC

با وجود کاربرد گسترده، AFC محدودیت هایی نیز دارد:

وابستگی به اپراتور: تعداد فولیکول های شمارش شده به مهارت و تجربه فرد سونوگرافیست بستگی دارد. ممکن است بین دو اپراتور یا حتی بین دو نوبت سونوگرافی از یک بیمار، اختلاف وجود داشته باشد.

عدم تشخیص کیفیت تخمک: AFC فقط تعداد فولیکول ها را نشان می دهد و اطلاعاتی درباره کیفیت تخمک ها ارائه نمی دهد. یک زن با AFC بالا ممکن است تخمک های باکیفیت پایین داشته باشد (به ویژه در سنین بالا).

تغییرات بین سیکلی: AFC ممکن است از یک سیکل به سیکل دیگر کمی تغییر کند، اگرچه این تغییرات معمولاً زیاد نیستند.

عدم پیش بینی بارداری: تحقیقات نشان داده است که AFC (و حتی AMH) نمی توانند پیش بینی کنند که آیا یک زن در نهایت باردار می شود یا نه. این تست ها فقط تعداد تخمک های قابل برداشت را پیش بینی می کنند، اما بارداری به عوامل متعددی از جمله کیفیت تخمک، کیفیت جنین، سلامت رحم و عوامل دیگر بستگی دارد.

AFC به زبان ساده

AFC یعنی تعداد کیسه های کوچک تخمک (فولیکول) که در تخمدان ها با سونوگرافی دیده می شوند. این تست معمولاً در روزهای اول پریود (روز ۲ تا ۵) انجام می شود، اما تحقیقات جدید نشان داده می توان هر روز از ماه هم انجامش داد.

تعداد این کیسه ها به پزشک می گوید که ذخیره تخمدانی شما چقدر است. هرچه تعدادشان بیشتر باشد، ذخیره بهتر است و احتمال اینکه به داروهای تحریک تخمدان در آی وی اف خوب جواب بدهید، بیشتر است.

میانگین AFC در سنین مختلف فرق می کند. در ۲۵ سالگی حدود ۲۲ تا، در ۳۵ سالگی حدود ۸ تا، و در ۴۵ سالگی حدود ۴ تا. یعنی با بالا رفتن سن، تعداد این کیسه ها کم کم کمتر می شود.

AFC را معمولاً کنار یک آزمایش خون به اسم AMH انجام می دهند تا ذخیره تخمدان را کامل تر بررسی کنند. هر کدام اطلاعات متفاوتی می دهند و کنار هم بهترین نتیجه را دارند.

در کلینیک درمان ناباروری ژیوار، ارزیابی ذخیره تخمدانی با شمارش دقیق AFC و آزمایش AMH توسط متخصصین مجرب انجام می شود و بر اساس نتایج، بهترین برنامه درمانی برای هر بیمار طراحی می گردد.

منابع و مطالعه بیشتر

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12532419

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1701216325004177

https://www.conceptfertility.co.uk/fertilitytestinginfo/femalefertilitytesting/antralfolliclecount

https://search.bvsalud.org/portal/resource/en/mdl38983732

https://pesquisa.bvsalud.org/brasil/resource/en/mdl38169411

https://ncfmc.com/post/understandingantralfolliclecount

https://dev.europepmc.org/article/PPR/PPR925135

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0015028210021953

https://www.berryfertility.com/articles/lowovarianreservenowwhat

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S147264832400484X