تخمک یا به انگلیسی اوسیت (Oocyte)، سلول ماده دستگاه تولیدمثل است که در تخمدان ها تولید می شود و پس از لقاح با اسپرم، به جنین تبدیل می گردد. برخلاف اسپرم که مردان روزانه میلیون ها عدد از آن تولید می کنند، تخمک ها در زنان به تعداد محدود و تنها یک بار در ماه (معمولاً) آزاد می شوند. کیفیت و تعداد تخمک ها با افزایش سن کاهش می یابد و این یکی از مهم ترین عوامل تعیین کننده موفقیت در درمان های ناباروری است.

تاریخچه

شناخت تخمک انسان دیرتر از اسپرم صورت گرفت. در سال ۱۸۲۷، کارل ارنست فون بائر (Karl Ernst von Baer) دانشمند آلمانیاستونیایی، برای اولین بار تخمک پستانداران (از جمله سگ) را مشاهده کرد. او متوجه شد که تخمک درون فولیکول تخمدان قرار دارد.

مشاهده تخمک انسان برای اولین بار در سال ۱۹۳۰ توسط پزشک آمریکایی جان راک (John Rock) انجام شد. او در حال تحقیق بر روی چرخه قاعدگی زنان، توانست تخمک را از بافت تخمدان جدا کرده و زیر میکروسکوپ ببیند.

اما بزرگ ترین پیشرفت در زمینه تخمک شناسی، در سال ۱۹۷۸ با تولد لوئیز براون (پیش آهنگ تولد از راه لقاح مصنوعی) رخ داد. جراحان انگلیسی پاتریک استپتو و رابرت ادواردز توانستند تخمک را از تخمدان زن برداشت کرده، در آزمایشگاه با اسپرم ترکیب کنند و جنین حاصل را به رحم منتقل نمایند. این موفقیت، انقلابی در درمان ناباروری ایجاد کرد.

در سال های بعد، تکنیک های انجماد تخمک (اووسیت) و روش های بلوغ آزمایشگاهی تخمک (IVM) نیز ابداع شد. امروزه تخمک های اهدایی و تخمک های منجمد شده خود فرد، نقش کلیدی در درمان ناباروری دارند.

ساختار تخمک

تخمک انسان یکی از بزرگترین سلول های بدن است (قطر حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ میکرون – قابل مشاهده با چشم غیرمسلح به صورت یک نقطه ریز). ساختار آن شامل بخش های زیر است:

بخش	توضیح
هسته (Nucleus)	حاوی ۲۳ کروموزوم (نیمی از مواد ژنتیکی جنین آینده)
سیتوپلاسم (Cytoplasm)	حاوی مواد مغذی، میتوکندری (تامین انرژی) و پروتئین‌های ضروری برای رشد اولیه جنین
زونا پلوسیدا (Zona Pellucida)	پوسته شفاف و قندی-پروتئینی اطراف تخمک که مانع ورود بیش از یک اسپرم می‌شود
کورونا رادیاتا (Corona Radiata)	لایه بیرونی از سلول‌های تغذیه‌کننده که تخمک را در فولیکول احاطه کرده‌اند

---

پوسته تخمک (زونا پلوسیدا) نقش کلیدی در لقاح دارد. اسپرم باید آنزیم های مخصوصی ترشح کند تا بتواند از این پوسته عبور کند. پس از ورود یک اسپرم، پوسته فوراً سفت می شود تا اسپرم دیگری نتواند وارد شود.

مراحل رشد تخمک

تخمک ها در بدن زن مراحل مختلفی را طی می کنند:

۱. دوره جنینی (قبل از تولد)

دختران در بدو تولد، تمام تخمک های خود را دارند (حدود ۱ تا ۲ میلیون عدد). این تعداد تا زمان بلوغ به حدود ۳۰۰،۰۰۰ تا ۴۰۰،۰۰۰ کاهش می یابد (تخمک های باقی مانده به مرور تخریب می شوند). پس از تولد، دیگر تخمک جدیدی ساخته نمی شود.

۲. از بلوغ تا یائسگی

از زمان بلوغ تا یائسگی، هر ماه یک تخمک بالغ (و گاهی دو تخمک) از تخمدان آزاد می شود. فرآیند آزادسازی تخمک، تخمک گذاری (Ovulation) نام دارد.

مراحل ماهیانه رشد تخمک:

مرحله فولیکولی (Follicular Phase): چندین فولیکول (کیسه های حاوی تخمک) شروع به رشد می کنند اما فقط یکی (تخمک غالب) به بلوغ کامل می رسد.

تخمک گذاری (Ovulation): حدود روز ۱۴ سیکل قاعدگی، تخمک بالغ از فولیکول خارج شده و وارد لوله رحم می شود.

مرحله لوتئال (Luteal Phase): تخمک آزاد شده، حدود ۱۲ تا ۲۴ ساعت زنده می ماند تا توسط اسپرم لقاح یابد. اگر لقاح اتفاق نیفتد، تخمک از بین می رود و پریود می شود.

۳. پس از یائسگی

دیگر تخمکی در تخمدان ها باقی نمی ماند و چرخه قاعدگی متوقف می شود.

تفاوت تخمک و اسپرم

جدول تفاوت تخمک و اسپرم

ویژگی	تخمک (Oocyte)	اسپرم (Sperm)
نوع سلول	سلول ماده تولیدمثل	سلول نر تولیدمثل
محل تولید	تخمدان	بیضه
تعداد در بدو تولد	۱-۲ میلیون (ثابت، کاهشی)	صفر (از بلوغ شروع می‌شود)
تولید روزانه در بزرگسالی	یک عدد در ماه (معمولاً)	میلیون‌ها در روز
اندازه	بزرگترین سلول بدن (۱۰۰-۱۲۰ میکرون)	کوچکترین سلول بدن (حدود ۵۰ میکرون)
تحرک	بدون تحرک (با جریان مایع حرکت می‌کند)	بسیار فعال (دم متحرک دارد)
طول عمر پس از آزاد شدن	۱۲-۲۴ ساعت	۳-۵ روز (در دستگاه تناسلی زن)
قابلیت انجماد	بله (اما حساس‌تر از اسپرم)	بله (بسیار موفق)
کاهش با افزایش سن	شدید (کیفیت به شدت افت می‌کند)	تدریجی و کمتر

---

اهمیت کیفیت تخمک در ناباروری

کیفیت تخمک (نه فقط تعداد) مهم ترین عامل تعیین کننده موفقیت باروری است. عوامل زیر بر کیفیت تخمک تاثیر می گذارند:

سن زن: مهم ترین عامل. پس از ۳۵ سالگی، کیفیت تخمک ها به شدت کاهش می یابد. پس از ۴۰ سالگی، اکثر تخمک ها ناهنجاری کروموزومی دارند.

ذخیره تخمدانی (Ovarian Reserve): تعداد تخمک های باقی مانده. با آزمایش AMH و FSH قابل اندازه گیری است.

سیگار و الکل: آسیب مستقیم به DNA تخمک.

شیمی درمانی و رادیوتراپی: تخمک ها را از بین می برد یا آسیب می زند.

بیماری ها: آندومتریوز، بیماری های خودایمنی، سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS).

تخمک در درمان های ناباروری

تخمک نقش مرکزی در روش های کمک باروری دارد:

۱. برداشت تخمک (Egg Retrieval / Oocyte PickUp)

در روش های IVF و ICSI، پس از تحریک تخمدان با داروهای هورمونی (برای رشد چندین تخمک)، تخمک ها با سوزن مخصوص و هدایت سونوگرافی از فولیکول ها آسپیره (مکیده) می شوند. این کار در مطب و با بی حسی موضعی یا آرامبخش انجام می شود (حدود ۱۰۲۰ دقیقه).

۲. انجماد تخمک (Oocyte Cryopreservation)

زنان می توانند تخمک های خود را در سنین پایین (مثلاً ۲۰۳۰ سالگی) منجمد کنند تا برای آینده (مثل بعد از شیمی درمانی یا به تاخیر انداختن بارداری برای پیشرفت تحصیلی یا شغلی) ذخیره نمایند. روش انجماد امروزی ویتریفیکاسیون (Vitrification) نام دارد و نرخ موفقیت بالایی دارد (بالای ۹۰٪ زنده ماندن پس از ذوب).

۳. تخمک اهدایی (Egg Donation)

زنانی که تخمک سالم ندارند (به دلیل سن بالا، یائسگی زودرس، نارسایی تخمدان، یا شیمی درمانی) می توانند از تخمک یک زن سالم دیگر (اهداکننده) استفاده کنند. جنین حاصل از تخمک اهدایی از نظر ژنتیکی به گیرنده مرتبط نیست، اما او بارداری را تجربه می کند و نوزاد را می زاید.

۴. بلوغ آزمایشگاهی تخمک (IVM In Vitro Maturation)

در این روش، تخمک های نابالغ از تخمدان برداشته می شوند و در آزمایشگاه به بلوغ می رسند. این روش برای زنان با سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) یا کسانی که نمی توانند داروهای تحریک تخمدان دریافت کنند، مناسب است.

تخمک به زبان ساده

تخمک همان سلول ماده است که اگر با اسپرم ملاقات کند، بچه به وجود می آید. خانم ها با تمام تخمک هایشان به دنیا می آیند (حدود ۱۲ میلیون عدد). تا زمان بلوغ، بعضی از این تخمک ها از بین می روند و حدود ۳۰۰،۰۰۰ تا می مانند. از بلوغ تا یائسگی، هر ماه یک تخمک (یا گاهی دو تا) آزاد می شود و اگر اسپرمی نرسد، از بین می رود و پریود می شود.

با افزایش سن خانم، هم تعداد تخمک ها کم می شود و هم کیفیتشان افت می کند. به همین دلیل بعد از ۳۵ سالگی، باردار شدن سخت تر و خطر سقط بالاتر می رود.

در درمان ناباروری، ما می توانیم تخمک ها را با دارو تحریک کنیم تا چند تا رشد کنند، بعد با یک سوزن ظریف آنها را از تخمدان بیرون بیاوریم، در آزمایشگاه با اسپرم ترکیب کنیم (IVF) یا اسپرم را داخل تخمک تزریق کنیم (ICSI)، و بعد جنین را به رحم برگردانیم. همچنین خانم ها می توانند تخمک های خود را فریز کنند تا برای بعد نگه دارند.

در کلینیک درمان ناباروری ژیوار، تمام مراحل مربوط به تخمک (تحریک تخمدان، برداشت تخمک، بلوغ آزمایشگاهی، انجماد و اهدای تخمک) با پیشرفته ترین تجهیزات و توسط جنین شناسان مجرب انجام می شود. همچنین مشاوره ژنتیک و حفظ باروری برای بیماران در معرض خطر (مثل شیمی درمانی) ارائه می گردد.

منابع و مطالعه بیشتر

۱. MedlinePlus (NIH):

https://medlineplus.gov/ency/article/002352.htm

۲. Cleveland Clinic:

https://my.clevelandclinic.org/health/articles/ovum

۳. Wikipedia:

https://en.wikipedia.org/wiki/Eggcell

۴. National Institutes of Health (NIH):

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542156

۵. Mayo Clinic:

https://www.mayoclinic.org/testsprocedures/eggfreezing/about/pac20384565