HSG هیستروسالپنگوگرام عکس رنگی رحم
هیستروسالپنگوگرام (به انگلیسی: Hysterosalpingogram) که به اختصار HSG نامیده می شود و در فارسی با نام عکس رنگی رحم نیز شناخته می شود، یک روش تصویربرداری تشخیصی با اشعه ایکس است که در آن، ماده حاجب (رنگی) از راه دهانه رحم به داخل حفره رحم تزریق شده و مسیر آن از طریق لوله های فالوپ تا رسیدن به محوطه لگن دنبال می شود. این روش تقریباً منحصراً در ارزیابی ناباروری زنان به کار می رود و اطلاعات حیاتی درباره شکل داخلی رحم و باز بودن لوله ها فراهم می کند.
تاریخچه
نخستین هیستروسالپنگوگرام در سال ۱۹۱۰ توسط ریند فلیش انجام شد و آن را می توان یکی از نخستین روش های تصویربرداری اختصاصی در تاریخ رادیولوژی دانست. البته استفاده عملی و گسترده از این روش از دهه ۱۹۲۰ میلادی با معرفی ماده حاجب روغنی لیپیودول آغاز گردید. پیش از آن، موادی همچون خمیر بیسموت و نقره کلوئیدی به کار می رفتند که عوارض خطرناکی مانند واکنش های جسم خارجی و حتی آمبولی ریه ایجاد می کردند.
در دهه های بعد، با معرفی مواد حاجب محلول در آب (watersoluble)، ایمنی و تحمل بیماران بهبود یافت. از دهه ۱۹۸۰ با ظهور سونوگرافی واژینال و سپس در دهه ۱۹۹۰ با معرفی هیستروسالپنگوکنتراست سونوگرافی (HyCoSy) که در آن به جای اشعه ایکس و ماده حاجب یددار، از سالین یا فوم مخصوص و امواج فراصوت استفاده می شود، جایگزین های بی خطرتری برای HSG پدید آمدند. با این وجود، HSG همچنان به دلیل دسترسی آسان، هزینه نسبتاً پایین، و ارائه تصاویر واضح از لوله های رحمی، یکی از ارکان اصلی بررسی های اولیه ناباروری باقی مانده است.
چرا HSG انجام می شود؟
ناباروری ناشی از عوامل لوله ای و رحمی بخش قابل توجهی از موارد را تشکیل می دهد. HSG دقیقاً برای بررسی این دو بخش طراحی شده است:
۱. بررسی باز بودن لوله های فالوپ: مهم ترین کاربرد HSG است. انسداد لوله ها شایع ترین علت ناباروری با عامل لوله ای است و می تواند ناشی از عفونت های مقاربتی (مانند سوزاک و کلامیدیا)، آندومتریوز، یا چسبندگی های ناشی از جراحی های قبلی باشد.
۲. بررسی شکل و ساختار حفره رحم: HSG می تواند ناهنجاری های مادرزادی رحم (مانند رحم سپتوم دار، دو شاخ یا تک شاخ)، پولیپ ها، فیبروم های زیرمخاطی، چسبندگی های داخل رحمی (سندرم آشرمن)، و تومورها را نشان دهد.
۳. ارزیابی پس از جراحی های لوله: برای تایید بسته شدن کامل لوله ها پس از عمل بستن لوله (توبکتومی) یا بررسی موفقیت عمل باز کردن لوله ها (رکانالیزاسیون).
۴. بررسی علل سقط مکرر: برای شناسایی ناهنجاری های ساختمانی رحم که می توانند باعث از دست رفتن مکرر بارداری شوند.
فرآیند انجام HSG
HSG معمولاً در بخش رادیولوژی بیمارستان یا کلینیک انجام می شود و کل پروسه حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه طول می کشد:
۱. آمادگی قبل از آزمایش: HSG باید در نیمه اول سیکل قاعدگی، پس از پایان خونریزی و قبل از تخمک گذاری (معمولاً بین روزهای ۵ تا ۱۲ سیکل) انجام شود. این زمان بندی خطر انجام آزمایش در زمان بارداری ناشناخته را به صفر می رساند و تصاویر واضح تری فراهم می کند. پزشک ممکن است مصرف آنتی بیوتیک پیشگیرانه و یک مسکن (مانند ایبوپروفن) را یک ساعت قبل از آزمایش توصیه کند. همچنین ممکن است از شما خواسته شود از رابطه جنسی، دوش واژینال و کرم های موضعی در روزهای منتهی به آزمایش خودداری کنید.
۲. حین آزمایش: بیمار روی تخت رادیولوژی در وضعیت لیتوتومی (مانند معاینه زنان) قرار می گیرد. اسپکولوم در واژن گذاشته شده و دهانه رحم تمیز می شود. یک کاتتر نازک از راه دهانه رحم به داخل حفره رحم هدایت می شود. گاهی برای ثابت نگه داشتن رحم از پنس مخصوص (تناکولوم) استفاده می شود. ماده حاجب به آرامی تزریق شده و همزمان تصاویر متوالی با اشعه ایکس (فلوروسکوپی) گرفته می شود.
۳. حین تزریق ماده حاجب، بیمار ممکن است درجاتی از کرامپ و درد شبیه درد قاعدگی را تجربه کند. این درد معمولاً کوتاه مدت است.
۴. پس از آزمایش: بیمار می تواند بلافاصله به فعالیت های روزمره بازگردد. لکه بینی خفیف واژینال و نشت مقدار کمی از ماده حاجب تا چند ساعت طبیعی است. توصیه می شود از نوار بهداشتی استفاده شود. در صورت بروز تب، درد شدید یا خونریزی سنگین باید با پزشک تماس گرفت.
موارد منع انجام و خطرات
HSG در موارد زیر نباید انجام شود:
بارداری (به همین دلیل تست بارداری قبل از آزمایش الزامی است)
عفونت فعال لگنی یا واژینال
خونریزی شدید رحمی در زمان انجام آزمایش
آلرژی شناخته شده به ید یا مواد حاجب (مگر با تمهیدات خاص)
عارضه جدی در HSG نادر است، اما می تواند شامل عفونت (۱.۴ تا ۳.۴ درصد موارد)، واکنش آلرژیک به ماده حاجب، و به ندرت آسیب به رحم یا لوله ها باشد.
آیا HSG می تواند شانس بارداری را افزایش دهد؟
مطالعات متعدد نشان داده اند که در ماه های پس از یک HSG نرمال، شانس بارداری اندکی افزایش می یابد. این پدیده به احتمال زیاد ناشی از «شستشوی« لوله ها و خروج موکوس یا بقایای سلولی مسدودکننده توسط ماده حاجب است. به همین دلیل برخی از بیماران پس از HSG، به طور غیرمنتظره ای باردار می شوند.
HSG به زبان ساده
عکس رنگی رحم HSG چیست : فرض کنید لوله های رحم مثل دو تا شلنگ باریک هستند که تخمدان را به رحم وصل می کنند. اگر این شلنگ ها گرفته یا چسبیده باشند، تخمک و اسپرم نمی توانند همدیگر را ببینند. پزشک برای اینکه بفهمد این شلنگ ها باز هستند یا نه، یک مایع رنگی را از راه واژن و دهانه رحم به داخل رحم می فرستد و با دستگاه ایکس ری، مسیر حرکت رنگ را تماشا می کند. اگر رنگ از دو طرف به راحتی عبور کند و به داخل شکم بریزد، یعنی لوله ها باز و سالم هستند.
ممکن است حین تزریق رنگ، کمی دل درد و کرامپ شبیه پریود حس کنید، اما این درد زودگذر و قابل تحمل است. خیلی از خانم ها بعد از انجام HSG می گویند «همین بود؟ فکر می کردم بدتر است!« پس اگر پزشک برایتان HSG تجویز کرده، نگران نباشید. با خیال راحت یک مسکن ساده بخورید و بروید. کل ماجرا در کمتر از نیم ساعت تمام می شود و مهم تر از همه، اطلاعاتی که HSG به پزشک می دهد، برای پیدا کردن راه درست درمان ناباروری، طلایی است.
منابع و مطالعه بیشتر
۱. NIH / StatPearls (کتابخانه ملی پزشکی آمریکا):
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK572146
۲. MedlinePlus:
https://medlineplus.gov/ency/article/007278.htm
۳. UCSF Health (دانشگاه کالیفرنیا، سانفرانسیسکو):
https://www.ucsfhealth.org/care/medicaltests/hysterosalpingography
۴. Cleveland Clinic:
https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/22254hysterosalpingogram
۵. Veterans Health Library
https://veteranshealthlibrary.va.gov/Encyclopedia/3،82530
۶. ویکی پدیای انگلیسی: