Azoospermia آزواسپرمی بی نطفگی
آزواسپرمی (به انگلیسی: Azoospermia) که در فارسی بی نطفگی نیز نامیده می شود، وضعیتی است که در آن هیچ اسپرمی در مایع منی (انزال) مرد وجود نداشته باشد. این عارضه در حدود ۱ درصد از کل مردان و تقریباً ۱۰ تا ۱۵ درصد از مردان نابارور دیده می شود و یکی از شدیدترین اشکال ناباروری با عامل مردانه محسوب می گردد. نکته مهم و امیدوارکننده این است که آزواسپرمی لزوماً به معنای عقیمی مطلق نیست و امروزه با تکنیک های پیشرفته استخراج اسپرم از بیضه و روش ICSI، بسیاری از این مردان می توانند صاحب فرزند ژنتیکی خود شوند.
تاریخچه
شناخت آزواسپرمی با توسعه میکروسکوپ و علم آندرولوژی گره خورده است. در سال ۱۶۷۷، آنتونی فان لیوونهوک هلندی برای نخستین بار اسپرم را زیر میکروسکوپ مشاهده کرد. اما بررسی سیستماتیک مایع منی و تشخیص فقدان اسپرم، تا اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به تعویق افتاد.
تا اوایل دهه ۱۹۹۰، مردان مبتلا به آزواسپرمی عملاً نابارور محسوب می شدند و تنها گزینه آن ها استفاده از اسپرم اهدایی یا فرزندخواندگی بود. انقلاب بزرگ در سال ۱۹۹۲ با معرفی ICSI رخ داد، اما این کافی نبود: چالش اصلی، یافتن اسپرم در مردانی بود که در انزالشان هیچ اسپرمی وجود نداشت. این مشکل در سال ۱۹۹۳ با معرفی تکنیک TESE (استخراج اسپرم از بیضه) توسط پل دووری و همکارانش حل شد. آن ها نشان دادند که در بسیاری از مردان آزواسپرمی (به ویژه نوع انسدادی)، اسپرم در بیضه ها تولید می شود و می توان آن را مستقیماً از بافت بیضه بیرون کشید. متعاقباً در سال ۱۹۹۹، تکنیک microTESE با استفاده از میکروسکوپ جراحی معرفی شد که شانس یافتن اسپرم را در موارد غیرانسدادی دشوارتر، به طور قابل توجهی افزایش داد.
انواع آزواسپرمی
آزواسپرمی به دو دسته اصلی تقسیم می شود که تمایز آن ها از نظر درمان و پیش آگهی حیاتی است:
۱. آزواسپرمی انسدادی (Obstructive Azoospermia OA)
در این نوع، فرآیند اسپرم سازی در بیضه ها طبیعی است، اما راه خروج اسپرم به دلیل انسداد در یکی از مسیرهای انتقال (اپیدیدیم، مجرای وابران یا مجرای انزال) مسدود شده است. این وضعیت تقریباً ۴۰ درصد موارد آزواسپرمی را تشکیل می دهد. علل شایع عبارتند از:
وازکتومی قبلی (شایع ترین علت)
فقدان مادرزادی مجرای وابران (CBAVD) که اغلب با جهش ژن CFTR (ژن فیبروز کیستیک) همراه است
عفونت های دستگاه تناسلی مانند اپیدیدیمیت ناشی از سوزاک یا کلامیدیا
انسداد مادرزادی مجرای انزال
جراحی های قبلی در ناحیه اسکروتوم یا فتق
تشخیص: در این بیماران، حجم بیضه ها معمولاً نرمال، سطح FSH خون نرمال، و معاینه فیزیکی اغلب وجود اپیدیدیم متسع را نشان می دهد.
۲. آزواسپرمی غیرانسدادی (NonObstructive Azoospermia NOA)
در این نوع، مشکل در خود بیضه ها و فرآیند ساخت اسپرم است. بیضه ها اسپرم تولید نمی کنند یا تولید آن به شدت کاهش یافته است. این نوع حدود ۶۰ درصد موارد را تشکیل می دهد و چالش برانگیزتر از نوع انسدادی است. علل شایع عبارتند از:
علل ژنتیکی: ناهنجاری های کروموزومی مانند سندرم کلاین فلتر (کاریوتایپ XXY)، ریزحذف های کروموزوم Y، و جهش های ژنی
عدم نزول بیضه ها در دوران کودکی (کریپتورکیدیسم)
شیمی درمانی یا رادیوتراپی
عفونت های ویروسی (مانند اورکیت اوریونی یا همان «بیضه بادکنکی« ناشی از ویروس اوریون)
مصرف استروئیدهای آنابولیک یا تستوسترون (که تولید FSH و LH را سرکوب کرده و اسپرم سازی را متوقف می کند)
واریکوسل شدید
هیپوگنادیسم هیپوگنادوتروپیک (کمبود هورمون های FSH و LH از هیپوفیز)
تشخیص: در این بیماران، بیضه ها معمولاً کوچک و نرم هستند، FSH خون بالاست (تلاش مغز برای تحریک بیضه های تنبل)، و AMH و Inhibin B پایین هستند. در موارد ناشی از کمبود هورمونی، FSH و LH پایین است.
روش های تشخیصی
تشخیص آزواسپرمی و افتراق دو نوع آن معمولاً گام به گام انجام می شود:
۱. آزمایش آنالیز مایع منی (Semen Analysis): حداقل دو بار آنالیز با فاصله ۴ تا ۶ هفته که فقدان کامل اسپرم را در نمونه پس از سانتریفیوژ نشان دهد. یک بار جواب منفی برای تشخیص نهایی کافی نیست.
۲. معاینه فیزیکی: بررسی اندازه و قوام بیضه ها، لمس اپیدیدیم از نظر اتساع، وجود وازدفران (مجرای وابران) در دو طرف، و بررسی واریکوسل.
۳. آزمایشات هورمونی: اندازه گیری FSH، LH، تستوسترون، و پرولاکتین.
۴. آزمایشات ژنتیکی: کاریوتایپ (برای یافتن سندرم کلاین فلتر)، بررسی ریزحذف های کروموزوم Y، و آزمایش ژن CFTR.
۵. سونوگرافی اسکروتوم با وضوح بالا: برای بررسی ساختار بیضه ها و تشخیص مواردی مثل CBAVD.
۶. نمونه برداری از بیضه (بیوپسی تشخیصی): گاهی برای افتراق قطعی OA از NOA لازم است.
گزینه های درمانی
نوع آزواسپرمی، درمان را تعیین می کند:
درمان های طبی: در موارد نادر NOA ناشی از کمبود هورمونی (هیپوگنادوتروپیک)، تزریق گنادوتروپین ها (hCG و hMG یا FSH نوترکیب) می تواند ظرف ۶ تا ۱۲ ماه اسپرم سازی را برگرداند. همچنین قطع مصرف استروئیدهای آنابولیک و تستوسترون ممکن است برگشت پذیر باشد.
استخراج اسپرم از بیضه برای استفاده در ICSI: برای اکثریت قریب به اتفاق بیماران آزواسپرمی (چه OA چه NOA)، راهکار اصلی این است:
در OA: روش هایی مثل PESA (آسپیراسیون از اپیدیدیم با سوزن) یا MESA (استخراج میکروسرجیکال) شانس موفقیت بسیار بالایی (تقریباً ۱۰۰٪) دارند.
در NOA: روش استاندارد طلایی microTESE است که در آن جراح اورولوژیست با میکروسکوپ، لوله های اسپرم ساز متورم و فعال را در بیضه پیدا و جدا می کند. شانس یافتن اسپرم بسته به علت بیماری از ۴۰ تا ۶۰ درصد متغیر است.
تمام این روش ها باید همراه با ICSI انجام شوند، زیرا اسپرم به دست آمده با هیچ روش دیگری توانایی لقاح ندارد.
آزواسپرمی به زبان ساده
کلمه «آزواسپرمی« یعنی در آزمایش منی، هیچ اسپرمی دیده نشود. مثل اینکه یک کارخانه یا محصول تولید نمی کند، یا محصول را تولید کرده ولی راه خروجش بسته است. این یافته معمولاً شوک بزرگی به مردان و همسرانشان وارد می کند، چون اغلب هیچ علامتی ندارند و همه چیز کاملاً طبیعی به نظر می رسد.
اما این خبرِ آخرِ دنیا نیست! اول از همه، یک آزمایش کافی نیست و باید تکرار شود. دوم اینکه باید دید مشکل از کجاست: راه بسته است (نوع انسدادی) یا دستگاه تولیدکننده خوابیده (نوع غیرانسدادی)؟ خبر خوب اینکه در نوع انسدادی، تقریباً همیشه می شود اسپرم های سالم را از بیضه بیرون کشید. در نوع غیرانسدادی هم با روش microTESE، جراح با یک میکروسکوپ قوی، تکه تکه بیضه را می گردد تا شاید یک گوشه آن، یک اسپرم پیدا کند. اگر پیدا شود (که در موارد زیادی هم پیدا می شود)، با همان یک اسپرم و روش ICSI می شود بچه دار شد. فقط به خاطر داشته باشید که در این مسیر حتماً به یک مرکز تخصصی ناباروری مراجعه کنید که هم متخصص اورولوژیآندرولوژی دارد و هم آزمایشگاه جنین شناسی مجهز به ICSI؛ چرا که این دو باید هماهنگ کار کنند.
منابع و مطالعه بیشتر
۱. MedlinePlus:
https://medlineplus.gov/ency/article/001191.htm
۲. Mayo Clinic:
https://www.mayoclinic.org/diseasesconditions/maleinfertility/symptomscauses/syc20374773
۳. Cleveland Clinic:
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/15441azoospermia
۴. NHS:
https://www.nhs.uk/conditions/infertility/diagnosis
۵. American Urological Association (AUA):
https://www.auanet.org/guidelinesandquality/guidelines/maleinfertility
۶. European Association of Urology (EAU):
https://uroweb.org/guidelines/sexualandreproductivehealth
۷. ویکی پدیای انگلیسی: