Embryo جنین
جنین یا ( امبریو Embryo ) ، به موجود زنده در مراحل اولیه رشد پس از لقاح تخمک توسط اسپرم گفته می شود. در انسان، اصطلاح «جنین« از لحظه لقاح تا پایان هفته هشتم بارداری به کار می رود. پس از هفته هشتم تا زمان تولد، این موجود «فتوس« یا «جنت« نامیده می شود.
تاریخچه
مطالعه جنین انسان به دوران باستان بازمی گردد. ارسطو (۳۸۴۳۲۲ ق.م)، جنین جوجه را بررسی کرده بود و نظریه هایی درباره شکل گیری جنین ارائه داد. اما مشاهده مستقیم جنین انسان تا قرن بیستم ممکن نبود.
در سال ۱۹۴۰، لندرم شیا (Landrum Shettles) پزشک آمریکایی، اولین عکس های میکروسکوپی از جنین انسان در مراحل اولیه را ثبت کرد. او توانست لقاح و تقسیمات اولیه جنین را در لوله رحم مشاهده نماید.
انقلاب اصلی در شناخت و کشت جنین، با تولد لوئیز براون در سال ۱۹۷۸ رخ داد. رابرت ادواردز و پاتریک استپتو، برای اولین بار جنین انسان را در آزمایشگاه (In Vitro) تا مرحله ۸ سلولی (روز ۳) کشت داده و به رحم منتقل کردند. این موفقیت، مادر روش IVF شد و ادواردز در سال ۲۰۱۰ جایزه نوبل پزشکی را دریافت کرد.
در دهه های بعد، محیط های کشت جنین بهبود یافت و جنین شناسان توانستند جنین را تا مرحله بلاستوسیست (روز ۵۶) در آزمایشگاه نگهداری کنند. کشت طولانی تر، امکان تشخیص بهتر جنین های باکیفیت و همچنین انجام تست های ژنتیکی (PGT) را فراهم ساخت.
مراحل تشکیل جنین
تشکیل جنین از لقاح شروع می شود. اسپرم وارد تخمک می شود و هسته آنها با هم ترکیب می گردد. سلول حاصل، زیگوت نام دارد که اولین سلول جنین است.
زیگوت شروع به تقسیم شدن می کند. ابتدا به ۲ سلول، سپس ۴ سلول، ۸ سلول، و تا روز چهارم به یک توده سلولی فشرده به نام مورولا تبدیل می شود.
در روز پنجم تا ششم، جنین به مرحله بلاستوسیست می رسد. در این مرحله، دو گروه سلولی مشخص می شوند: سلول هایی که بعداً خود جنین را می سازند، و سلول هایی که جفت را تشکیل می دهند.
بلاستوسیست از پوسته خود خارج می شود (فرآیندی به نام هچینگ) و به دیواره رحم می چسبد. این مرحله لانه گزینی نام دارد و برای ادامه بارداری ضروری است.
از هفته سوم تا هشتم، اندام های اصلی جنین شکل می گیرند. قلب در هفته چهارم شروع به تپیدن می کند. چشم، گوش، دست و پا تا هفته هشتم قابل تشخیص می شوند.
مراحل رشد جنین در انسان
رشد جنین از لحظه لقاح تا هفته ۸ بارداری:
۱. لقاح (Fertilization) – روز ۰
اسپرم به تخمک نفوذ می کند و مواد ژنتیکی پدر و مادر ترکیب می شود. سلول حاصل، زیگوت (Zygote) نام دارد.
۲. تقسیمات سلولی اولیه (Cleavage) – روز ۱ تا ۳
روز ۱: زیگوت به ۲ سلول (بلاستومر) تقسیم می شود.
روز ۲: ۴ سلولی.
روز ۳: ۶ تا ۸ سلولی. جنین در این مرحله هنوز درون پوسته تخمک (زونا پلوسیدا) محصور است.
۳. مرحله مورولا (Morula) – روز ۴
جنین شبیه یک توپ فشرده سلولی (شبیه توت) می شود. تعداد سلول ها به حدود ۱۶۳۲ می رسد.
۴. مرحله بلاستوسیست (Blastocyst) – روز ۵ تا ۶
جنین به دو توده سلولی مجزا تمایز می یابد:
توده سلولی داخلی (Inner Cell Mass): سلول هایی که بعدها به بدن جنین تبدیل می شوند.
تروفکتودرم (Trophectoderm): سلول های خارجی که جفت (پلاسنتا) را می سازند.
در این مرحله، جنین از پوسته خود (زونا پلوسیدا) خارج می شود (هچینگ) تا بتواند به دیواره رحم بچسبد.
۵. لانه گزینی (Implantation) – روز ۷ تا ۱۰
بلاستوسیست به دیواره رحم می چسبد و در آن فرو می رود. این مرحله برای ادامه بارداری حیاتی است. سلول های جفت شروع به ترشح هورمون hCG می کنند (همان هورمونی که تست بارداری تشخیص می دهد).
۶. هفته ۳ تا ۸ – تشکیل اندام ها (Organogenesis)
هفته ۳: لوله عصبی (پیش ساز مغز و نخاع) و قلب اولیه شروع به تشکیل می شوند.
هفته ۴: قلب شروع به تپیدن می کند. بازوها و پاها به شکل جوانه ظاهر می شوند.
هفته ۵: چشم ها، گوش ها، و کبد شروع به شکل گیری می کنند.
هفته ۶: انگشتان دست و پا قابل تشخیص می شوند.
هفته ۷۸: تمام اندام های اصلی تشکیل شده اند. از این مرحله به بعد، جنین «فِتوس« (جنت) نامیده می شود.
جنین در درمان ناباروری
در روش های IVF و ICSI، جنین در آزمایشگاه تشکیل می شود. تخمک و اسپرم در محیط کشت مخصوص کنار هم قرار می گیرند. پس از لقاح، جنین به مدت ۳ تا ۶ روز در انکوباتور رشد می کند.
جنین شناس هر روز جنین را بررسی می کند. تعداد سلول ها، اندازه مساوی آنها، و میزان تکه تکه شدن را ارزیابی می نماید. جنین های باکیفیت تر شانس بیشتری برای لانه گزینی دارند.
بهترین زمان برای انتقال جنین به رحم، روز پنجم (مرحله بلاستوسیست) است. در این مرحله می توان جنین های قوی را از ضعیف تشخیص داد.
جنین های اضافی و باکیفیت را می توان منجمد کرد. روش انجماد امروزی ویتریفیکاسیون نام دارد و نرخ زنده ماندن پس از ذوب بسیار بالاست (بیش از ۹۰ درصد).
جنین به زبان ساده
جنین یعنی همان بچه در مراحل اولیه تشکیل، وقتی هنوز خیلی ریز است و شبیه آدم نمی شود. از وقتی اسپرم به تخمک می رسد و آنها با هم یکی می شوند، آن سلول کوچک کم کم تقسیم می شود و بزرگ می گردد. تا هفته هشتم به آن می گویند جنین. بعد از هفته هشتم تا موقع به دنیا آمدن، اسمش می شود <جنت> یا
<فتوس>.
در روش های ناباروری، ما تخمک و اسپرم را در ظرف کنار هم می گذاریم تا جنین درست شود. بعد صبر می کنیم تا ۵ روز بزرگ شود، بعد بهترینش را برمی داریم و می گذاریم توی رحم خانم. بقیه جنین های خوب را هم فریز می کنیم برای دفعه بعد.
در کلینیک درمان ناباروری ژیوار، تمام مراحل تشکیل، کشت، ارزیابی و انجماد جنین توسط جنین شناسان مجرب و با مدرن ترین تجهیزات انجام می شود.
منابع و مطالعه بیشتر
۱. MedlinePlus (NIH):
https://medlineplus.gov/ency/article/002398.htm
۲. Cleveland Clinic:
https://my.clevelandclinic.org/health/articles/embryo
۳. Wikipedia:
https://en.wikipedia.org/wiki/Embryo
۴. National Institutes of Health (NIH):