OHSS سندرم تحریک بیش از حد تخمدان چیست ؟
سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (به انگلیسی: Ovarian Hyperstimulation Syndrome) که به اختصار OHSS نامیده می شود، یک عارضه بالقوه جدی و ناشی از درمان های هورمونی کمک باروری است که در آن، تخمدان ها در پاسخ به داروهای محرک تخمک گذاری، واکنشی عجیب نشان می دهند. این وضعیت با بزرگ شدن قابل توجه تخمدان ها و نشت مایعات از عروق خونی به داخل حفره شکم و قفسه سینه مشخص می شود.
تاریخچه
با معرفی گنادوتروپین های استخراج شده از ادرار زنان یائسه (hMG) در دهه ۱۹۶۰ میلادی و سپس گسترش IVF در دهه ۱۹۸۰، موارد OHSS به عنوان عارضه ای جدی در درمان های ناباروری پدیدار گشت. نقطه عطف مهم در مدیریت این بیماری، معرفی آنتاگونیست های GnRH در اواخر دهه ۱۹۹۰ بود که امکان استفاده از آگونیست GnRH برای بلوغ نهایی تخمک را به جای hCG فراهم کرد. همچنین توسعه استراتژی FreezeAll (فریز کردن تمام جنین ها و به تعویق انداختن انتقال) در دهه ۲۰۰۰ میلادی، نقش مهمی در کاهش موارد نوع شدید این سندرم ایفا نمود.
علت ایجاد (پاتوفیزیولوژی)
در یک سیکل تحریک تخمدان برای IVF، هدف آن است که تخمدان ها به جای یک تخمک، چندین تخمک بالغ تولید کنند. برای این کار از هورمون های محرک فولیکول (FSH) و در نهایت، برای آزادسازی تخمک های بالغ، از هورمون hCG استفاده می شود. hCG نیمه عمر طولانی تری نسبت به هورمون طبیعی LH بدن دارد و محرک بسیار قوی ای برای تخمدان ها محسوب می شود.
در زنان مستعد، تخمدان های تحریک شده مقادیر زیادی از ماده ای به نام فاکتور رشد اندوتلیال عروقی (VEGF) ترشح می کنند. VEGF باعث افزایش نفوذپذیری (نشت کنندگی) دیواره مویرگ ها می شود. در نتیجه، بخش مایع خون از داخل رگ ها خارج شده و به فضای سوم بدن (عمدتاً حفره شکمی) نشت می کند. این امر منجر به کاهش حجم خون موثر در گردش، غلیظ شدن خون (هموکنسانتراسیون)، کاهش ادرار، و در موارد شدید، اختلال عملکرد کلیه ها و افزایش خطر لخته شدن خون (ترومبوز) می گردد.
علائم و طبقه بندی
OHSS بر اساس شدت به سه درجه تقسیم می شود:
نوع خفیف: شایع ترین شکل است. با احساس نفخ، ناراحتی خفیف شکم، حالت تهوع خفیف و افزایش جزئی وزن همراه است. اندازه تخمدان ها معمولاً کمتر از ۸ سانتی متر است. معمولاً با مصرف مایعات فراوان و استراحت در منزل برطرف می شود.
نوع متوسط: درد و اتساع شکم بارزتر است. تهوع و استفراغ وجود دارد. در سونوگرافی، تجمع مایع در لگن (آسیت) دیده می شود. تخمدان ها بین ۸ تا ۱۲ سانتی متر اندازه دارند. این بیماران نیاز به پایش دقیق و گاهی مراجعه مکرر به پزشک دارند.
نوع شدید: یک وضعیت اورژانسی است. شکم بسیار بزرگ، سفت و دردناک می شود. مایع به مقدار زیاد در شکم و گاهی قفسه سینه تجمع یافته و باعث تنگی نفس می گردد. حجم ادرار به شدت افت می کند. خون غلیظ شده و خطر تشکیل لخته های خطرناک در عروق (مانند آمبولی ریه) وجود دارد. تخمدان ها ممکن است بزرگ شده و دچار پیچ خوردگی (تورشن) شوند. این حالت نیازمند بستری فوری در بیمارستان است.
عوامل خطرناک
برخی زنان بیش از دیگران در معرض OHSS هستند:
سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)
سن کم (زیر ۳۰۳۵ سال)
شاخص توده بدنی (BMI) پایین
سطح بالای هورمون ضد مولرین (AMH)
تعداد زیاد فولیکول های آنترال در سونوگرافی پایه (AFC بالا)
سابقه قبلی OHSS
پیشگیری و مدیریت OHSS
از آنجا که درمان OHSS شدید دشوار و عمدتاً حمایتی است، پیشگیری مهم ترین راهبرد محسوب می شود. روش های پیشگیری عبارتند از:
استفاده از پروتکل آنتاگونیست GnRH و سپس تریگر آگونیست GnRH به جای hCG برای بلوغ نهایی تخمک ها (این کار خطر OHSS شدید را تقریباً به صفر می رساند).
استراتژی FreezeAll: فریز کردن تمام جنین ها و به تعویق انداختن انتقال به یک سیکل بعدی.
شروع با دوز پایین گنادوتروپین ها در افراد پرخطر.
لغو سیکل درمانی (Cycle Cancellation) و عدم تزریق hCG در مواردی که پاسخ تخمدان بیش از حد باشد.
منابع و مطالعه بیشتر
۱. MedlinePlus:
https://medlineplus.gov/ency/article/007294.htm
۲. Mayo Clinic:
https://www.mayoclinic.org/diseasesconditions/ovarianhyperstimulationsyndrome/symptomscauses/syc20354697
۳. Cleveland Clinic:
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17972ovarianhyperstimulationsyndromeohss
۴. American Society for Reproductive Medicine (ASRM):
۵. ویکی پدیای انگلیسی:
https://en.wikipedia.org/wiki/Ovarianhyperstimulationsyndrome