PCOS سندرم تخمدان پلی کیستیک
سندرم تخمدان پلی کیستیک (به انگلیسی: Polycystic Ovary Syndrome) که به اختصار PCOS (خوانده می شود: پی کاس) نامیده می شود، یکی از شایع ترین اختلالات غدد درون ریز (هورمونی) در زنان سنین باروری است. این سندرم با عدم تعادل هورمون های جنسی زنانه، اختلال در تخمک گذاری، و ظاهر خاص تخمدان ها در سونوگرافی (پر از کیست های ریز) مشخص می شود. PCOS علاوه بر ایجاد مشکلات باروری، می تواند با عوارض متابولیکی بلندمدتی مانند مقاومت به انسولین، دیابت نوع ۲ و بیماری های قلبیعروقی نیز همراه باشد.
تاریخچه
نخستین توصیف پزشکی از این سندرم به سال ۱۹۳۵ بازمی گردد، زمانی که دو پزشک آمریکایی به نام های اروینگ استاین و مایکل لونتال مقاله ای کلاسیک منتشر کردند و هفت زن را با ترکیبی از علائم قطع قاعدگی، پرمویی و تخمدان های بزرگ و پر از کیست شرح دادند. این وضعیت برای دهه ها به نام «سندرم استاینلونتال« شناخته می شد.
در نیمه دوم قرن بیستم، با پیشرفت علم غدد، نقش مقاومت به انسولین در این بیماری کشف شد و مشخص گردید که PCOS تنها یک بیماری تخمدانی نیست، بلکه یک اختلال سیستمیک متابولیک است. در سال ۱۹۹۰، موسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) اولین معیارهای رسمی تشخیصی را منتشر کرد. متعاقباً در سال ۲۰۰۳، معیارهای رتردام (Rotterdam Criteria) توسط انجمن های اروپایی و آمریکایی پزشکی تولیدمثل تدوین شد که امروزه پرکاربردترین چارچوب برای تشخیص PCOS محسوب می شود.
علت ایجاد (پاتوفیزیولوژی)
علت دقیق PCOS هنوز ناشناخته است، اما پژوهش ها ترکیبی از عوامل ژنتیکی (ارثی) و محیطی را مقصر می دانند. هسته مرکزی مشکل، عدم تخمک گذاری مزمن به دلیل به هم خوردن تعادل ظریف بین هورمون های مغز (هیپوتالاموسهیپوفیز) و تخمدان هاست.
در این زنان، تخمدان ها مقادیر زیادی هورمون های مردانه (آندروژن ها) مانند تستوسترون تولید می کنند. همزمان، بسیاری از مبتلایان به PCOS دچار مقاومت به انسولین هستند؛ یعنی سلول های بدن به انسولین (هورمون تنظیم کننده قند خون) پاسخ ضعیفی می دهند و لوزالمعده مجبور می شود انسولین بیشتری تولید کند. افزایش سطح انسولین خود باعث تشدید تولید آندروژن ها در تخمدان ها می شود و یک چرخه معیوب ایجاد می کند. این طوفان هورمونی، فولیکول های تخمدان را در مراحل اولیه رشد متوقف می سازد و آنها به جای بالغ شدن و آزاد کردن تخمک، به صورت کیست های ریز (فولیکول های نابالغ) در سطح تخمدان باقی می مانند.
علائم و نشانه ها
PCOS یک سندرم است، نه یک بیماری واحد، به این معنا که مجموعه ای از علائم با شدت های متفاوت در افراد مختلف بروز می کند.
شایع ترین علائم عبارتند از:
اختلالات قاعدگی: مهم ترین علامت است. فاصله بین پریودها بسیار طولانی می شود (اولیگومنوره) یا کلاً قطع می گردد (آمنوره). قاعدگی های نامنظم و غیرقابل پیش بینی نیز شایع است.
پرمویی با الگوی مردانه (هیرسوتیسم): رشد موهای زبر و تیره در نواحی مانند بالای لب، چانه، سینه، پایین شکم و پشت. این ناشی از افزایش سطح آندروژن هاست.
آکنه و پوست چرب: به ویژه آکنه های مقاوم به درمان های معمول در بزرگسالی.
ریزش مو با الگوی مردانه (نازک شدن موها در ناحیه فرق سر و شقیقه ها)
افزایش وزن و چاقی: به ویژه چاقی شکمی (تجمع چربی در ناحیه کمر). حدود ۵۰ تا ۸۰ درصد مبتلایان اضافه وزن دارند.
تخمدان های پلی کیستیک در سونوگرافی: تخمدان های بزرگ تر از حد معمول با تعداد زیادی فولیکول ریز (کیست های ۲ تا ۹ میلی متری) که شبیه «گردنبند مروارید« در سطح تخمدان قرار گرفته اند.
معیارهای تشخیص (معیارهای رتردام ۲۰۰۳)
بر اساس معیارهای رتردام، برای تشخیص PCOS باید حداقل دو مورد از سه معیار زیر وجود داشته باشد و سایر بیماری های مشابه رد شده باشند:
۱. عدم تخمک گذاری یا تخمک گذاری نادر (که منجر به قاعدگی های نامنظم می شود)
۲. علائم بالینی یا آزمایشگاهی افزایش آندروژن ها (مانند هیرسوتیسم، آکنه، یا سطح بالای تستوسترون در آزمایش خون)
۳. تخمدان پلی کیستیک در سونوگرافی (وجود ۱۲ یا بیشتر فولیکول با قطر ۲ تا ۹ میلی متر در یک تخمدان و/یا حجم تخمدان بیشتر از ۱۰ میلی لیتر)
درمان
درمان PCOS به هدف بیمار بستگی دارد و بیماری قابل درمان قطعی نیست، اما علائم آن کاملاً قابل مدیریت است:
اصلاح سبک زندگی: مهم ترین و اساسی ترین قدم، کاهش وزن (حتی ۵ تا ۱۰ درصد وزن بدن) از طریق رژیم غذایی سالم و ورزش منظم است که می تواند قاعدگی و تخمک گذاری را به طور طبیعی بازگرداند.
درمان دارویی برای ناباروری: داروهای تحریک تخمک گذاری مانند لتروزول (امروزه خط اول درمان) و کلومیفن سیترات. در صورت عدم موفقیت، روش های کمک باروری مانند IUI و IVF به کار می روند.
قرص های ضدبارداری خوراکی (OCP): برای زنانی که فعلاً قصد بارداری ندارند، این داروها با تنظیم چرخه قاعدگی، کاهش خونریزی های نامنظم، بهبود آکنه و کاهش پرمویی کمک می کنند.
داروهای ضد آندروژن (مانند اسپیرونولاکتون) برای درمان هیرسوتیسم و ریزش مو.
متفورمین: داروی حساس کننده به انسولین که به بهبود مقاومت به انسولین، کاهش وزن و بازگشت تخمک گذاری کمک می کند.
عوارض بلندمدت
زنان مبتلا به PCOS در معرض خطر بالاتری برای برخی بیماری ها در طول زندگی هستند، از جمله: دیابت نوع ۲، کلسترول بالا و بیماری های قلبی عروقی، سرطان آندومتر (به دلیل عدم ریزش منظم دیواره رحم)، افسردگی و اضطراب، و آپنه خواب.
PCOS به زبان ساده
تصور کنید در مغز و تخمدان های یک خانم، یک اختلال ارتباطی پیش می آید. از یک طرف تخمدان ها هورمون های مردانه زیادی می سازند و از طرف دیگر بدن به هورمون انسولین (که قند خون را تنظیم می کند) توجه نمیکند ، نتیجه این هرج ومرج هورمونی این می شود که تخمک ها نمی توانند درست رشد کنند و آزاد شوند و به جای آن، به شکل کیست های ریز در تخمدان جمع می شوند. به همین دلیل پریودها نامنظم و گاهی قطع می شود، موهای زائد روی صورت و بدن ظاهر می شود، جوش می زند و وزن بالا می رود.
اما نکته مهم و امیدوارکننده این است که PCOS یک «شرایط« مزمن است، نه یک حکم «نهایی«! با چند قدم ساده می شود کنترلش کرد: اول اینکه حتی ۵ تا ۱۰ کیلو کاهش وزن از طریق تغذیه مناسب و کمی پیاده روی معجزه می کند. دوم اینکه اگر قصد بارداری دارید، داروهای محرک تخمک گذاری مثل لتروزول خیلی وقت ها مشکل را حل می کنند. و سوم اگر فعلاً بارداری نمی خواهید، قرص های ضدبارداری منظم به دادتان می رسند. خلاصه اینکه PCOS درمان قطعی ندارد اما با مدیریت درست، می شود زندگی کاملاً عادی و حتی مادر شدن را تجربه کرد.
منابع و مطالعه بیشتر
۱. MedlinePlus:
https://medlineplus.gov/ency/article/000369.htm
۲. Mayo Clinic:
https://www.mayoclinic.org/diseasesconditions/pcos/symptomscauses/syc20353439
۳. NHS:
https://www.nhs.uk/conditions/polycysticovarysyndromepcos
۴. Cleveland Clinic:
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/8317polycysticovarysyndromepcos
۵. WHO (سازمان بهداشت جهانی):
https://www.who.int/newsroom/factsheets/detail/polycysticovarysyndrome
۶. American Society for Reproductive Medicine (ASRM):
۷. ویکی پدیای انگلیسی: